Ufafanuzi wa Maandiko kwa kutumia kanuni sahihi ni nini?

“Jitahidi kujionyesha kuwa umekubaliwa na Mungu, mtenda kazi asiye na sababu ya kutahayari, ukitumia kwa halali neno la kweli” (2 Timotheo 2:15). Maneno haya kutoka kwa Mtume Paulo kwa mfuasi wake, Timotheo, yanatukumbusha jukumu letu la kufafanua kwa usahihi Neno la Mungu. Baada ya yote, Mungu amesema nasi kupitia Neno lake, na ni muhimu sana tuelewe anachosema. Hii ndiyo sababu tunahitaji ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi.

Ufafanuzi wa Maandiko kwa kutumia kanuni sahihi ni sayansi na sanaa ya fasiri ya kibiblia. Ni sayansi kwa sababu kuna sheria za kufasiri Maandiko, kama vile kulivyo na sheria za kuendesha gari. Ikiwa hujui sheria, hutaweza kuendesha gari vizuri. Zaidi ya kujua kanuni, hata hivyo, lazima pia ujue wakati wa kuzitumia. Kwa sababu hii, ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi pia unaweza kuitwa sanaa. Kwa kuwa Maandiko si mfumo wa mawazo ya aina moja kwa sababu yana aina nyingi na yaliandikwa kwa kipindi kirefu, na waandishi wengi, katika lugha tofauti, inahitaji utambuzi kujua ni sheria gani za ufafanuzi za kutumia kwa maandiko yoyote ili kupata maana yake iliyokusudiwa. Hatimaye, hilo, ndilo lengo la ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi: kuelewa jinsi ya kufafanua maandiko ili kupata maana yake iliyokusudiwa.

Jambo la msingi wakati wa kufafanua Biblia ni kupata maana iliyokusudiwa na mwandishi. Njia moja inayotumika sana katika kusoma Biblia ni kusoma maandiko na kisha kujiuliza, “Maandiko haya yanamaanisha nini kwangu?” Ingawa kutafuta kutumia maandiko katika maisha ya mtu ni muhimu, haipaswi kamwe kuwa swali la kwanza tunalojiuliza kuhusu Maandiko. Badala yake, swali la kwanza linapaswa kuwa, “Mwandishi alikusudia kuwasilisha nini?” Kupuuza swali hili kunaweza kusababisha kutoelewa na matumizi yasiyofaa ya maandiko. Hapa chini kuna dhana chache za kimsingi za ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi ambazo zitasaidia wakati wa kutafuta maana iliyokusudiwa na mwandishi katika Maandiko ya Biblia.¹

Mbinu ya Kihistoria-Kisarufi

Kihistoria, Wakristo wengi waorthodoksi, wakiwemo wale wa mafundisho ya mageuzo, wametumia kile kinachoitwa mbinu ya kihistoria-kisarufi ili kutambua nia ya mwandishi katika Maandiko. Mbinu hii ina mizizi yake katika shule ya kale ya ufafanuzi ya Antiokia, iliyotumika sana wakati wa Mageuzo, na inaendelea kufurahia matumizi mapana katika kanisa leo. Inalenga katika muktadha wa kihistoria na aina za kisarufi za maandiko ya Biblia.

Kuhusu muktadha wa kihistoria, msomaji anapaswa kujiuliza maswali kama: Mwandishi ni nani? Hadhira ya awali ilikuwa nani? Je, kuna marejeo ya kitamaduni katika maandishi yanayohitaji uchunguzi zaidi? Kuzingatia aina za kisarufi kunahusisha kujifunza maana ya maneno, kuelewa uhusiano wa kisintaksia, na kutambua miundo ya kifasihi ya maandishi. Kusoma mambo haya kutamsaidia mfasiri sio tu kuelewa kifungu maalum bali pia kuuliza jinsi kifungu hicho kinavyohusiana kimuktadha na kile kinachotangulia au kinachofuata. Kwa kumalizia umuhimu wa kuona maandishi katika muktadha wake sahihi wa kihistoria na kisarufi, mtu anaweza kusema kwamba maneno matatu muhimu zaidi ya kukumbuka wakati wa kufafanua Biblia ni haya: muktadha, muktadha, muktadha.

Mbinu ya kihistoria-kisarufi inasisitiza kufafanua Maandiko kulingana na maana yake halisi. Lugha hii ni ya msaada mradi tu tuelewe kwamba “halisi” haimaanishi kupunguza asili ya kifasihi ya maandishi. Kwa sababu Maandiko ni fasihi, mara nyingi yanajumuisha tamathali za semi, ishara, sitiari, na mbinu nyingine za kifasihi. Kufafanua Maandiko kulingana na maana yake halisi kunamaanisha kutambua kwa usahihi mbinu hizi na kuzielewa kulingana na kanuni za kawaida za aina ya kifasihi ya maandishi hayo. Kwa hivyo, wakati Maandiko yanapotumia ishara katika mashairi au maandiko ya kinabii, lazima tufafanuwe kwa njia ya kiishara, la sivyo tunafanya dhuluma kwa maana iliyokusudiwa na mwandishi.²

Mfano wa Imani

Kwa sababu Biblia ina mwandishi wa kiungu pamoja na waandishi wa kibinadamu, nia ya mwandishi wa kiungu pia inapaswa kuzingatiwa. Kwa kuzingatia hili, kanuni ya msingi ya ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi ni mfano wa imani, au kanuni ya imani, ambayo inasema kwamba Maandiko lazima yafafanuwe Maandiko. Sura ya 1 ya Ungamo la Imani la Westminster inaeleza, “Kanuni isiyokosea ya kufafanua  Maandiko ni Maandiko yenyewe: na kwa hiyo, wakati kuna swali kuhusu maana ya kweli na kamili ya Maandiko yoyote (ambazo si nyingi, bali moja), lazima itafutwe na kujulikana kwa sehemu nyingine zinazozungumza kwa uwazi zaidi” (1.9).

Zaidi ya kuthibitisha kwamba Maandiko yana maana moja tu (maana halisi, kama ilivyofafanuliwa hapo juu), ungamo linatambua, kama Biblia yenyewe inavyofanya katika 2 Petro 3:16, kwamba sehemu zingine katika Maandiko ni ngumu zaidi kuzielewa kuliko zingine. Kwa sababu Mungu hajipingi Mwenyewe, wala Neno Lake halitakuwa na mapingano. Kwa hiyo, kukiwa na sehemu ambazo ni ngumu kuelewa katika Maandiko, ni muhimu kuleta sehemu zilizo wazi zaidi za Maandiko ili kusaidia katika kuzifafanua.

Kristo katika Maandiko Yote

Dhana ya pili ya ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi ya uandishi wa kimungu wa Maandiko ni kwamba nia ya mwandishi wa kimungu haipingani kamwe na nia ya mwandishi wa kibinadamu, inaweza kupanuka zaidi ya ufahamu kamili wa mwandishi wa kibinadamu. Hivyo, wakati Ungamo la Westminster linazungumzia “maana ya kweli na kamili ya Maandiko,” inatambua kwamba ufunuo wa baadaye wa Mungu unatoa mwanga juu ya ufunuo wake wa awali.

Injili ya Luka inathibitisha ukweli huu inapoandika tukio la Yesu aliyefufuka kukutana na wale wanafunzi wawili njiani kuelekea Emau. Luka anasema kwamba “akianzia na Musa na Manabii wote, aliwafafanulia katika Maandiko yote mambo yanayomhusu yeye mwenyewe” (Luka 24:27). Mistari michache tu baadaye, alipowatokea Mitume kumi na mmoja waliobaki, Yesu alifungua akili zao ili waelewe Maandiko, ambayo yalijumuisha “kila kitu kilichoandikwa kunihusu mimi katika Sheria ya Musa na Manabii na Zaburi” (Luka 24:44). Rejeo hili la wazi kwa mgawanyiko wa sehemu tatu za Biblia ya Kiebrania linaonyesha kwamba Yesu anadai kila sehemu ya Maandiko ya Agano la Kale kuwa yanayoshuhudia juu yake. Kupitia taipolojia inayowajibika, hasa kwa kufuatilia mada na mitindo ambayo mwandishi wa kimungu ameisuka katika Neno lake, tunaweza kuona jinsi njia zote katika Biblia zinaelekea kwa Yesu.³

Makala hii ni sehemu ya mkusanyiko wa Hemenitiki (taaluma ya ufasiri wa Biblia).

1. Kwa maelezo ya kina zaidi ya kanuni hizi na nyingine za ufafanuzi wa maandiko kwa kutumia kanuni sahihi, angalia R.C. Sproul juu ya Kujua Maandiko (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 2016).
2. Ingawa maswali mengi ya kisarufi na kihistoria yanaweza kujibiwa kwa kuzingatia maelezo ya maandiko na kuuliza maswali mazuri, kutumia zana kama Biblia nzuri ya kujifunza au ufafanuzi kunaweza kusaidia kuangazia maelezo muhimu ya maandiko.
3. Nyenzo bora kwa kuelewa jinsi ya kufanya taipolojia inayowajibika na kutambua mada zilizosukwa katika Maandiko ni kitabu cha Dennis Johnson, Walking with Jesus through His Word: Discovering Christ in All the Scriptures (Phillipsburg, NJ: P&R Publishing, 2015).